İktisat alanında çalışanlar, John M. Keynes’i ve onun önemli eseri Genel Teori’yi (The General Theory of Employment, Interest and Money) yakından tanır. Bu eser, 90 yıl önce, Şubat 1936’da yayımlanmıştı.
Şubat 2026’da Keynes’in etkilerini ve Genel Teori’nin günümüzdeki yansımalarını tartışmayı planlarken, ABD-İsrail’in İran’a yönelik ikinci saldırısının başladığını gördük. Bu gelişme, dikkatlerimizi savaşın getirdiği kayıplara, yıkımlara ve ekonomik ile jeopolitik etkilerine yöneltti.
ABD ve İsrail, bu kanlı çatışma ile İran’ı kısa sürede yenerek rejim değişikliği yapacaklarını öne sürdüler. Ancak İran teslim olmaktan vazgeçerek direniş gösterdi. Savaşın uzamasıyla birlikte, bir barış antlaşması ihtimali üzerinde tartışmalar başladı.
Barış antlaşması görüşmeleri gündemdeyken, Keynes’in öngördüğü “Kartaca barışı” kavramı yeniden aklıma geldi. Bu kavramı açıklamak üzere aşağıda detaylandıracağım. ABD ve İsrail, İran’a zorla ve tehditler yoluyla bir Kartaca barışını kabul ettirmeye çalışıyor.
Şubat 2026’da başlayan bu savaş, dünya ekonomilerinde petrol ve diğer ürünler üzerinde makro düzeyde arz ve fiyat şokları yaşatmaya başladı. Beklendiği gibi, bu şokların beraberinde belirsizlikler de ortaya çıktı ve etkileri devam ediyor.
Şoklar, Keynes’in öncülüğünü yaptığı makroiktisat çerçevesinde, Büyük Buhran sonrasında 1930’ların başlarında incelemeye alınmıştı. Aynı dönemde, yeni gelişen ekonometri çerçevesinde de bu şoklar araştırılmaya başlandı.
Bugün şoklarla ilgili tartışmalar, 90 yıl önceki süreçleri anımsatıyor. Aşağıda, 1933-1936 döneminde şokların nasıl incelendiğini ve günümüze etkilerini kısaca ele alacağım.
Şoklar söz konusu olduğunda, Türkiye’nin durumu da dikkate alınmalıdır. Ülkemizde, dış şokların yanı sıra içsel siyasi şoklar sıkça yaşanmaktadır. Bu durum, iktidarların yarattığı siyasi belirsizliklerden kaynaklanmaktadır.
Kartaca Barışı, Almanya ve İran
Kartaca barışı, M.Ö. 264 yılında Kartacalılar ile Romalılar arasında başlayan ve 118 yıl süren savaşların sonunda yapılan antlaşmayı ifade eder. Kartaca, antik çağlarda Fenikeliler tarafından bugünkü Tunus’ta kurulan bir şehir devletidir.
Bu şehir devletinin egemenlik alanı, zamanla Fas’tan Libya’ya kadar uzanarak Akdeniz’in kıyılarında önemli bir rakip haline gelmiştir. Kartaca, Romalılarla üç büyük savaşa girmiş, ancak her seferinde yenilgiye uğrayarak toprak kayıplarına uğramıştır.
Daha önceki savaşların sona ermesinin ardından yapılan barış antlaşmalarında da Kartacalılar kayıplar yaşamıştır. Ancak son savaşın barış antlaşması özellikle yıkıcı koşullar içermektedir. Bu antlaşmanın karşılığında on binlerce Kartacalı öldürülmüş veya köle olarak satılmıştır.
Kartaca şehri tamamen yok edilmiş, servetlerine el konulmuş ve tarım alanlarına tuz eklenerek ekim yapılamaz hale getirilmiştir. Sonuç olarak, Kartaca’nın varlığı sona ermiştir.
Kartaca barışı, kaybeden tarafın aşağılandığı, insanlık dışı muameleye maruz kaldığı ve tüm varlıklarının elinden alındığı acımasız bir barış türüdür. Bu kavram, pek çok savaşın sona ermesindeki barışlar için geçerliliğini korumaktadır.
Keynes, bu kavramı I. Dünya Savaşı’nda mağlup olan Almanya ile galip devletler arasındaki barış görüşmeleri sırasında vurgulamıştır.
Paris Barış Konferansı, Ocak 1919’da başlamış ve aynı yıl Haziran’da sona ermiştir. Almanya, bu görüşmelere davet edilmemiştir; ya antlaşmayı imzalayacak ya da kazanan devletlerin daha fazla işgaline uğrayacaktır.
Keynes, Birleşik Krallık Hazine Bakanlığı’nın danışmanı olarak bu konferansa katılmıştır. Ancak, kazanan ülkelerin, özellikle Fransa ve kendi ülkesi olan Birleşik Krallık’ın insanlık dışı yaklaşımını eleştirerek konferanstan ayrılmıştır. Çünkü bu ülkeler, bir Kartaca barışı talep etmekteydiler.
Keynes’e göre, Almanya’ya çok ağır ve haksız koşullar dayatılmıştır. Almanya’nın ordusu dağıtılmış, sadece 100 bin kişilik bir kara gücüne sahip olmasına izin verilmiştir. Almanya, hem Avrupa’da hem de denizaşırı bölgelerde önemli toprak kayıplarına uğramıştır.
Almanya’nın deniz kuvvetleri de dağıtılmış ve büyük savaş gemilerine el konulmuştur. Almanya, gemi ve uçak üretemeyecek duruma düşmüştür. Savaş tazminatı miktarı, ABD, Almanya ve Birleşik Krallık’ın yıllık ihracat toplamının dört katı kadardır. Almanya’nın altın rezervleri, antlaşmadan bir yıl sonra yarı yarıya düşmüştür.
Almanya, kazanan ülkelere kömür ve kereste gibi ürünlerle de tazminat ödeyecektir. Bu ağır koşullar, Alman halkında ve hükümetinde büyük tepkilere yol açmış, antlaşmanın imzalanmaması için gösteriler düzenlenmiştir.
Keynes, bu görüşmelerin sonuçlarını 1919 sonunda yayımladığı Barışın Ekonomik Sonuçları (The Economic Consequences of the Peace) adlı kitabında derlemiştir.
Bu kitapta Keynes, antlaşmanın Almanya’nın ve dolayısıyla tüm Avrupa’nın büyümesini ve tic
Yorumlar kapalı.