Gavin Butler, Toby Mann, Patrick Jackson, ve BBC News Farsça
ABD ve İsrail’in 28 Şubat’ta gerçekleştirdiği saldırıların ardından, İran Hürmüz Boğazı’nı etkili bir şekilde kapatmış durumda. Bu boğaz, dünyanın en yoğun petrol nakliye yollarından biri olarak biliniyor.
Dünyanın petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ihtiyacının yaklaşık %20’si bu boğazdan geçiyor. Bu nedenle, ortaya çıkan çatışma ile birlikte küresel yakıt fiyatlarında belirgin bir artış gözlemleniyor.
Hürmüz Boğazı nerede?
Hürmüz Boğazı, kuzeyde İran, güneyde ise Umman ve Birleşik Arap Emirlikleri (BAE) tarafından çevrilen bir su yoludur. Bu boğaz, Basra Körfezi’ni Umman Denizi’ne bağlıyor.
Boğazın uzunluğu giriş ve çıkışında yaklaşık 50 kilometre, en dar noktasında ise yaklaşık 33 kilometre genişliğindedir.
Hürmüz Boğazı, dünyanın en büyük ham petrol tankerlerinin geçebileceği bir derinliğe sahip olup, Ortadoğu’daki büyük petrol ve LNG üreticileri tarafından yoğun bir şekilde kullanılmaktadır.
ABD Enerji Enformasyon İdaresi’nin (EIA) verilerine göre, 2025 yılında Hürmüz Boğazı’ndan günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol ve petrol ürünü geçecektir.
Bu rakam, yıllık neredeyse 600 milyar dolar değerinde bir enerji ticaretine denk gelmektedir.
Petrol, sadece İran’dan değil; Irak, Kuveyt, Katar, Suudi Arabistan ve BAE gibi diğer Körfez ülkelerinden de gelmektedir.
Küresel LNG’nin yaklaşık %20’si de çoğunlukla Katar’dan olmak üzere bu boğazdan taşınmaktadır.
LNG, taşımayı kolaylaştırmak için hacmi 600 kat küçültülen sıvılaştırılmış gazdır. Varış noktasında tekrar gaza dönüştürülerek ısıtma, pişirme ve elektrik üretiminde kullanılmaktadır.
Hürmüz Boğazı, Ortadoğu’dan yapılan gübre ihracatı için de kritik bir güzergâh olup, bölgede gübre üretiminde yoğun bir şekilde doğal gaz kullanılmaktadır.
Dünyadaki gübre ticaretinin yaklaşık üçte biri normalde bu boğazdan geçmektedir.
Boğaz, ters yönde ise Ortadoğu’ya gıda, ilaç ve teknolojik malzeme ithalatı için hayati bir kanal işlevi görmektedir.
Boğazın kapatılmasının etkisi ne?
Normalde her ay yaklaşık 3.000 geminin boğazdan geçtiği biliniyor, ancak İran’ın tankerler ve diğer gemilere yönelik tehditleri bu sayıyı ciddi oranda azaltmış durumda.
iahaber’lar, füzeler, hücum botları ve mayın tehdidi, boğazdan geçmeye çalışan gemiler için önemli bir risk oluşturuyor.
BBC, 20 Mart’a kadar İran kıyıları açıklarında ticari gemilere yönelik 20 saldırının gerçekleştiğini doğruladı.
Global Risk Management’ta baş analist olan Arne Lohmann Rasmussen, CBS News’e yaptığı açıklamada, “Size saldırılabilir ve sigorta yaptıramazsınız ya da aşırı pahalı olur; bu yüzden güvenlik durumu iyileşene kadar beklemek zorundasınız,” dedi.
Rasmussen, “Fiziksel bir abluka olmasa da İran’dan gelen tehditler ile drone ve füze saldırıları nedeniyle tankerler boğazdan geçmiyor,” diye ekledi.
Enerji fiyatları dalgalı bir seyir izliyor ve çatışma öncesi seviyelerin oldukça üzerine çıkmış durumda.
Brent petrol, 25 Mart’ta ABD’de varil başına 101 dolara yükseldi, ardından ABD Başkanı Donald Trump’ın savaşı bitirme ihtimaline olumlu baktığı açıklamalarıyla 98 dolara geriledi.
ABD müzakerecileri, savaşı sona erdirmek amacıyla sundukları 15 maddelik planda, İran’ın ön koşul olarak Hürmüz Boğazı’nı yeniden açması gerektiğini ifade etti.
Ancak İran Dışişleri Bakanı, ülkenin ABD ile savaşı bitirmek için müzakere yürütmediğini ve “niyeti olmadığını” belirtti.
İran dahil Körfez ülkeleri, gelirleri için büyük ölçüde enerji ihracatına bağımlı durumda.
Boğazın kapanması Asya’yı da derinden etkiledi; İran’ın küresel pazara sattığı petrolün yaklaşık %90’ının Çin tarafından alındığı tahmin ediliyor.
Çin, bu petrolü ürün üretiminde kullandığı ve bu ürünleri diğer ülkelere ihraç ettiği için, petrol fiyatlarındaki artış küresel tüketiciler için yüksek fiyatlar anlamına gelebilir.
Asya’daki yakıt krizi, günlük yaşamı olumsuz etkiliyor.
Birçok hükümet, çalışanları evden çalışmaya yönlendirdi, çalışma haftasını kısalttı, ulusal tatiller ilan etti ve üniversiteleri erken kapattı.
Afrika’da Güney Sudan ve Mauritius, elektrik tüketimini sınırlayan önlemler aldıklarını duyurdu.
Avrupa’da ise Slovenya, yakıt kısıtlaması uygulayan ilk AB ülkesi oldu.
İran boğazı nasıl kontrol ediyor?
Birleşmiş Milletler kuralları, ülkelerin kıyılarından itibaren 12 deniz mili mesafeye kadar kara sularını kontrol etmesine olanak tanımaktadır.
En dar noktasında, Hürmüz Boğazı ve nakliye yolları tamamen İran ve Umman’ın kara sularında yer alıyor.
Uzmanlar, İran’ın boğazı askeri olarak kısıtlamasının en etkili yollarından birinin hızlı hücum botları ve denizaltılar kullanarak mayın döşemek olduğunu belirtiyor.
İran’ın hücum botları, gemisavar füzeler de taşıyor.
ABD boğazı yeniden açmak için ne yapıyor?
Şu ana kadar ABD, boğaza savaş gemisi göndermedi; askeri tepkisini İran’a yönelik hava saldırılarıyla sınırlı tuttu.
Örneğin, 18 Mart’ta ABD ordusu, boğaz boyunca İran’a ait gemisavar seyir füzesi mevzilerini bombaladığını açıkladı.
