ABD ve İran, Perşembe günü Cenevre’de bir araya gelecek. ABD’nin Ortadoğu’ya askeri yığınak yaptığı bu dönemde, Cenevre’deki müzakerelerin olası bir askeri operasyon öncesindeki son fırsat olarak değerlendirildiği belirtiliyor.
İki ülkenin heyetleri, Perşembe günü İsviçre’nin Cenevre kentinde Umman arabuluculuğunda görüşecek. ABD’nin bölgeye savaş uçakları ve uçak gemileri gönderdiği bir dönemde gerçekleşecek bu görüşmeler, birçok gözlemci tarafından kritik bir dönüm noktası olarak algılanıyor.
Siyasi ve askeri çevrelerde, Cenevre’de bir uzlaşı sağlanamaması durumunda ABD’nin askeri operasyona girip girmeyeceğinden çok, bu operasyonun kapsamının ne olacağı tartışılıyor. Cenevre görüşmeleri öncesindeki durumu “Ortadoğu tarihinin en kritik anlarından biri” olarak nitelendirenler var.
ABD Başkanı Donald Trump, İran’ın nükleer programı ve Aralık ayında başlayan protestolar sırasında ölen göstericiler bağlamında İran’ı defalarca askeri operasyonla tehdit etmişti. Trump, dün gece yaptığı “Birliğin Durumu” konuşmasında Tahran’ın nükleer silaha sahip olmasına asla izin verilmeyeceğini vurguladı ve gerilimi diplomasi yoluyla çözmeyi tercih ettiğini belirtmesine rağmen tehdidini sürdürdü.
Trump, İran’ın “ABD’nin Avrupa’daki ve denizaşırı üslerini tehdit edebilecek füzeler geliştirdiğini ve yakında ABD’ye ulaşabilecek füzeler üzerinde çalıştığını” öne sürdü. “Silah programlarını, özellikle de nükleer silah programını yeniden geliştirmeye çalışmamaları konusunda uyarıldılar ama buna devam ediyorlar. Yeni baştan başlıyorlar,” ifadelerini kullandı.
Operasyonun boyutu ne olacak?
ABD basınında yer alan haberlere göre, Trump yönetimi, İran’ın nükleer programı konusundaki Amerikan taleplerini kabul etmemesi durumunda sınırlı bir askeri operasyonla baskıyı artırmayı planlıyor. Wall Street Journal (WSJ), bu adımın yalnızca bir baskı aracı olarak düşünüldüğünü ve İran’dan güçlü bir misillemeye yol açabilecek kapsamlı bir savaşa dönüşmesinin planlanmadığını aktarıyor.
Başka bir senaryo ise ABD’nin doğrudan İran rejimini zayıflatmaya veya devirmeye yönelik, devlet kurumlarını hedef alan daha geniş bir askeri operasyona girişebileceği yönünde şekilleniyor.
İsrail’de yaşayan İranlı Yahudi uzman Menashe Amir, bir savaş durumunda ABD’nin hedefinin ne olacağını kestirmenin zorluğuna dikkat çekiyor. “Belki Sayın Trump’ın kendisi de şu an nihai yanıtı bilmiyordur,” diyor. DW’ye konuşan Amir, İran rejiminin devrilmesi fikrinin ağırlık kazandığını ifade ederek, “Trump, Tahran’daki mevcut rejim son bulmadan Ortadoğu’nun asla istikrara kavuşmayacağı sonucuna vardı,” değerlendirmesinde bulunuyor.
“Gerilim kontrolden çıkabilir” uyarısı
Hollanda’daki Lahey Jeopolitika Enstitüsü’nden strateji analisti Damon Golriz, sınırlı bir askeri operasyonun bile başlangıçta düşünülen boyutun ötesine geçme riski taşıdığını vurguluyor. Golriz, varoluşsal tehditlerle karşı karşıya kalan bir rejimin hayatta kalma güdüleriyle hareket edeceğini belirterek, içeride kitlesel huzursuzluk ve uluslararası dışlanmışlığın baskısı altında Tahran rejiminin vekil güçleri aracılığıyla zincirleme tepkiler verebileceğini ve gerilimin hızla kontrolden çıkabileceğini ifade ediyor.
Golriz, eski CIA Başkanı David Petraeus’un 23 Şubat’ta yaptığı uyarıyı hatırlatıyor. Petraeus, İran’a karşı gerçekleştirilecek kapsamlı bir askeri operasyonun Tahran rejiminin istikrarına sadece sınırlı bir etki yapabileceği ve büyük ihtimalle rejim değişikliğine yol açmayacağı görüşünü öne sürmüştü.
Sussex Üniversitesi’nden Uluslararası İlişkiler uzmanı Kamran Matin, Trump’ın askeri bir çatışmadan ziyade uzlaşmaya varma çabasında olabileceği görüşünü paylaşıyor. Matin, “Askeri bir ihtilafın sonuçlarını hesap edebilmek zor, net bir çıkış stratejisi olmadığı görülüyor. Başkan’ın danışmanları da defalarca açık bir çatışmanın risklerine işaret etti,” diyor.
İsrail’in baskısı
İsrail Başbakanı Benyamin Netanyahu, Trump’ı askeri operasyona ikna etmeye çalışıyor. Netanyahu, 23 Şubat’ta İsrail parlamentosunda yaptığı konuşmada İran’a “sert bir yanıt” verilmesi gerektiğini savunarak, “Tetikteyiz ve her tür senaryoya hazırlıklıyız. Ayetullah rejimine şu mesajı çok açık bir şekilde verdim: Eğer tarihinizin en büyük hatasını yapar ve İsrail’e saldırırsanız tahayyül bile edemeyeceğiniz bir güçle yanıt vereceğiz,” ifadelerini kullandı.
Uzman Menashe Amir, İsrail’in ABD üzerinde büyük bir etkiye sahip olduğunu belirterek, “İsrail Washington’ı, bölgedeki sorunların sadece rejimin devrilmesiyle çözülebileceği konusunda kapsamlı kanıtlarla ikna etti,” diyor. Trump’ın son açıklamalarının yalnızca İran’ın nükleer programıyla sınırlı olmadığını, İran halkı üzerindeki baskıyı da konu aldığını ifade eden Amir, bunun Trump’ın doktrininde bir değişiklik anlamına gelebileceğini düşünüyor.
İran’da rejim devrilir mi?
Bölgedeki gelişmelerin İran’da laik bir demokrasinin yolunu açabileceği konusunda analistler temkinli. Kamran Matin, Kasım ayında açıklanan ABD Ulusal Güvenlik Stratejisine dikkat çekiyor ve bu belgede “ulus inşası” döneminin sona erdiğinden ve ABD’nin odak noktasını Ortadoğu’dan Çin’e kaydırdığından bahsedildiğini hatırlatıyor. Matin, net bir siyasi alternatif bulunmadığı sürece ABD’nin mevcut rejimle bir anlaşmaya varmasının daha olası bir seçenek olduğunu savunuyor.
Damon Golriz ise bir Amerikan operasyonunun İran’da laik bir demokrasiye giden yolu açacağına dair şüpheler taşıyor. Aralık ayında İran’da hayat pahalılığı protestolarıyla başlayan ve rejim karşıtı gösterilere dönüşen olayları hatırlatan Golriz, “30 binden fazla göstericinin öldürülmesi sonrası, içeriden kayda değer sızmalar yaşanmadan rejimin ayakta kalabilmesi, ülkede demokrasiye geçişin ne kadar uzakta olduğunu gösteriyor,” diyor. Golriz, “ülkede otoriter bir askeri hükümetin ortaya çıkması ya da en kötü ihtimalle devletin toptan çöküşü ve bölgesel savaşların daha olası olduğu” görüşünü ortaya koyuyor.
