İnternetin hayatımıza girmesiyle birlikte, George Orwell’in “1984” adlı eserini daha sık anmaya başladık. Her seferinde “Big Brother” vurgusu yaparken, dünya daha derin bir karanlığa çekiliyor. New York Times ve diğer medya kuruluşları, internete sızan belgeler aracılığıyla Çin’deki muhalifleri tespit etmek için yazılım geliştiren Geedge firmasını gündeme getiriyor.
“Geedge belgeleri” olarak adlandırılan ve henüz resmi olarak doğrulanmamış bu belgeler, son dönemde sızdığı iddia edilen bazı teknik dokümanlar ve ekran görüntülerinden oluşuyor. Bu belgeler, yapay zeka destekli gözetim ve takip altyapılarını açıklıyor. Söz konusu belgeler, OSINT araştırmacıları, siber güvenlik uzmanları ve gazeteciler tarafından ortaya çıkarıldı; Reddit ve X platformlarında yapılan analizlerle destekleniyor.
Yapay Zeka, Devlet Adına Karar Vermeye mi Başlıyor?
Belgelerde yer alan sistemler, yüz tanıma, telefon meta verisi takibi, sosyal ağ haritalama, lokasyon analizi ve ilişki analizi gibi yöntemlerle protestocular ve muhalif gruplar hakkında “risk puanı” oluşturmakta, göçmen hareketlerini izlemekte ve yapay zeka ile davranış tahmini yapmaktadır.
Bu sistemler, klasik “kişiyi izleme” anlayışından ziyade, “toplum içindeki bağlantıları ve potansiyel risk ağlarını analiz etme” anlayışıyla çalışıyor. Batıda da benzer sistemler mevcut. Palantir gibi veri füzyon platformları, davranış tahmini yazılımları, sınır güvenliği ve karşı terör uygulamaları bu alanlarda faaliyet gösteriyor.
Önemli bir ayrım ise, eski gözetim sistemlerinin geçmişi kaydetmesi, yeni yapay zeka tabanlı sistemlerin ise gelecekte olabilecekleri tahmin etmeye çalışmasıdır. Bu nedenle tartışma, “Devlet beni izliyor mu?” sorusundan, “Yapay zeka, devlet adına benim hakkımda karar vermeye mi başlıyor?” sorusuna evrilmiştir.
Bu konu dünya çapında önemli olmasına rağmen yeterince gündeme gelmemekte. Yapay zeka artık yalnızca bir iletişim aracı değil; devletlerin insanları izlemesine, analiz etmesine ve sınıflandırmasına olanak tanıyan bir sistem haline dönüşmektedir.
Çin’de yüz tanıma ve davranış analizi sistemleri, ABD’de Palantir ve göçmen takip altyapıları, Avrupa’da dijital kimlik ve sınır kontrol projeleri, İsrail’de yapay zeka destekli hedefleme sistemleri ile devletler, “büyük veri” olarak adlandırılan milyarlarca veri noktasını gerçek zamanlı analiz edebiliyor. Özellikle muhalifler, göçmenler ve “riskli” görülen gruplar yapay zeka sistemleri ile daha kolay izlenebilir hale geliyor.
Potansiyel Riskli İnsanların Önceden Tespiti
Bu durum, “Minority Report” filmindeki senaryoları andırıyor. Bu nedenle “öngörücü yönetişim” olarak adlandırılan, insanların gelecekteki davranışlarını tahmin etmeye çalışan yapay sistemler yaygınlaşmakta. Bu tür bir yaklaşımı, Cambridge Analytica’nın Facebook verilerini kullanarak Trump’ın başkanlığını kazanmasında görmüştük.
Batı medyası bu durumu “otoriter devletler” çerçevesinde sunuyor fakat mesele yalnızca Çin ile sınırlı değil. ABD’de:
- Palantir,
- ICE veri sistemleri,
- Predictive policing,
- NSA veri analizi,
- Göçmen takip sistemleri,
Avrupa’da ve İsrail’in Gazze’de kullandığı benzer uygulamalarla, dünya genelinde devletler yapay zeka destekli gözetim kapasitelerini artırıyor. Yapay zeka, milyarlarca veri noktasını gerçek zamanlı analiz edebilme ve ilişki ağları çıkarabilme yeteneği sayesinde muhalif grupları, göç hareketlerini ve toplumsal eğilimleri ölçebiliyor.
Papa’dan Uyarı: Dünya Görünmez Bir Dijital Kontrol Sistemine Dönüşebilir
Bayram haftasında, Papa Leo XIV, yapay zeka konusunda önemli bir genelge yayınladı. Bu genelge, yukarıda belirtilen konular nedeniyle tarihsel bir öneme sahip. Vatikan, yapay zekayı sadece bir teknoloji olarak değil, insan özgürlüğü, onuru ve dijital tahakküm sorunu olarak tanımladı.
Papa’nın mesajı, “İnsan kararları, eğer algoritmalara bırakılırsa, dünya görünmez bir dijital kontrol sistemine dönüşebilir” şeklindeydi. Bu açıklama, 135 yıl önceki Rerum Novarum genelgesi ile karşılaştırılıyor; o dönemde işçi haklarını savunan papalık bildirisi gibi, bugün de yapay zeka çağında insan hakları ve özgürlük sınırları tartışılmakta.
Papa Leo XIV’ün açıklaması, yalnızca Trump yönetimindeki Amerika’da veya dünyanın geri kalanında yapay zeka geliştirmelerine bir etki yaratıp yaratmayacağı sorusu gündeme geliyor. Sistemi durdurmak zor ancak yapay zeka gözetimi artık devletlerin güvenlik, savaş, göç, finans ve kamu düzeni gibi alanlarında merkezi bir rol oynamakta.
Ancak Papa’nın açıklaması, ilk kez küresel ölçekte güçlü bir dini ve etik otoritenin, “yapay zeka yalnızca bir verimlilik meselesi değildir; insan özgürlüğü meselesidir” demesi açısından önemlidir. Yakın gelecekte yapay zeka tartışmaları, teknik meselelerin ötesine geçerek hukuk, insan hakları, dijital vatandaşlık, algoritmik egemenlik ve özgürlük konularında şekillenebilir.
Yorumlar kapalı.