Cumhuriyetin kuruluşu olan 1923'ten beri Türkiye'nin dört yanına sanayi tesisleri ve fabrikalar inşa edildi. Ancak, son dönemlerde bu değerli varlıklar tedricen satılıp yok edilmeye başlandı. Ekonomik krizin derinleşmesiyle beraber hükümet, kamu mülklerini privatizasyon yoluyla elden çıkarmaya karar verdi. Uzun emeklerle kazandırılan bu yapılar, düşük fiyatlarla satışa sunuldu.

1923'ten Atatürk'ün vefatına dek, ülke genelinde 41 yeni fabrika kuruldu. Atatürk, 1924 ile 1937 yılları arasında Merkez Bankası da dahil olmak üzere toplam 12 banka kurdu. İş Bankası'nın yanında Türkiye Tütüncüler Bankası, Sanayi ve Maadin Bankası, Emlak ve Eytam Bankası, Esbank, Sümerbank, Halkbank, İller Bankası, Etibank ve Denizbank gibi önemli kurumlar da faaliyete geçti. 1986 yılına kadar, iktidardaki her yönetim yeni sanayi kuruluşları ve bankalar açarak bu mirasa sahip çıkmaya çalıştı. Ancak 1986'dan itibaren özelleştirmelere başlandı; bu süreç, Et ve Balık Kurumu'yla aktif hale geldi.

CARİ HARCAMALAR İÇİN KULLANILDI

1986'dan bu yana toplamda Türkiye'de 73.5 milyar dolarlık özelleştirme gerçekleşti. Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) TBMM Grubu'na göre özelleştirme gelirleri, iktidarın yeni kamu yatırımları yapmadığı ve 65.5 milyar doların çoğunluğunun cari harcamalar için kullanıldığı belirtildi.

2025 yılı, son on yılın en yüksek özelleştirme gelirinin elde edildiği yıl olacak; bu durumda 1.9 milyar dolarlık gelir kazanılacağı öngörülüyor. Özelleştirmeden elde edilen 1 milyar 52 milyon dolarlık gelir, çeşitli tesislerin satışından sağlandı. Fenerbahçe Kalamış Yat Limanı'nın işletme hakkı 504 milyon dolara, Çamlıgöze-Koyulhisar Hidroelektrik Santrali'nin işletme hakkı ise 54 milyon dolara satıldı. Ayrıca, Çayırhan Santrali 494 milyon dolara yeni sahibine kavuştu. Yıl sonunda özelleştirme gelirinin 105 milyar dolara ve 2027-2029 arasında 489.5 milyar dolara ulaşması hedefleniyor.

Çeşme ve Kuşadası Limanları Özelleştirildi

2023 yılında, Kayseri’deki Taksan, SEKA'nın Balıkesir, Afyon, Kastamonu, Aksu ve Çaycuma işletmeleri, Taşucu tersane alanı, Çeşme, Kuşadası, Trabzon ve Dikili limanları gibi pek çok tesis elden çıkarıldı. 2004 yılı itibarıyla, TEKEL'in alkollü içecek bölümü, Eskişehir Doğalgaz Şirketi, Bursa Doğalgaz Şirketi, Amasya Şeker Fabrikası ve Bursa'daki Kibrit Fabrikası gibi birçok yapı satıldı. 2025 yılında ise Türk Telekom, Konya'daki Eti Alüminyum, Adapazarı Şeker Fabrikası ve Türkiye Deniz İşletmeleri'nin Karadeniz ve Turan Emeksiz gemileri gibi daha birçok tesis yeni sahipleriyle buluştu.

TÜPRAŞ VE TEKEL BİNALARI DA SATILDI

Özelleştirme süreci 2006-2013 yılları arasında da devam etti. Bu dönemde TÜPRAŞ, Erdemir, TEKEL'in Kayacık, Yavşan ve Kalırım tuzlaları ile ikiz kuleleri olarak bilinen Ankara Başmüdürlük Binası ve Bodrum tesisleri gibi birçok varlık satıldı. Mersin Limanı, Sümer Holding- BUMAS, Araç Muayene İstasyonu'nun birinci ve ikinci bölgeleri ile TEKEL Kastamonu Jüt İpliği fabrikası da satışa çıkarıldı.

Özelleştirmeye Devam Edildi

İktidar, 2014 yılından sonraki dönemde de özelleştirme uygulamalarını sürdürmüştür. Bu kapsamda Muğla Gökova'daki Kemerköy ve Yeniköy termik santralleri, Kemerköy Liman Sahası, Yatağan Termik Santrali, Milli Piyango, TCDD'nin Derince Limanı, Soma B ve Tunçbilek termik santralleri, Bursa Linyit İşletmeleri gibi çok sayıda tesis elden çıkarıldı.

Sanayi Mirasının Dönüşümü

Cumhuriyetle birlikte sürdürülen ekonomik kalkınma hedefi doğrultusunda faaliyet gösteren eski sanayi kuruluşları günümüzde kapılarını kapatmak zorunda kaldı. Kreşler, sosyal tesisler ve yeşil alanları ile bu fabrikalar, dönemin sosyal yaşamında önemli bir rol oynadı. Ancak, bu mirasların günümüzdeki durumları oldukça olumsuz.

SEKA'nın Kapatılışı

SEKA kağıt fabrikası, 1936 yılında faaliyete geçmiştir. Ardından beş tesisi Türkiye Selüloz ve Kağıt Fabrikaları İşletmesi (SEKA) çatısı altında yeniden bir yapılandırmaya gidilmiştir. Fakat, kağıtta dışa bağımlılık konusundaki uyarılar sebebiyle 10 Mart 2005’te fabrika tamamen kapandı ve yerinde bir müze açıldı.

Kalkınmadan Kapanmaya

Kayseri’de büyük bir yaşam alanı olarak inşa edilen Sümerbank Bez Fabrikası, 1935 yılında üretime başlamıştır. Ancak, 1999 yılında üretim durdu ve 2012 yılında yerleşke Abdullah Gül Üniversitesi'ne tahsis edilerek kampüse dönüştürüldü.

Sanayet Bölgesi Değişiyor

İstanbul'da Cumhuriyet döneminde gelişen Bakırköy Bez Fabrikası özellikle 1950'lerde önemli bir üretim merkezi oldu. Ancak inşaat sektöründeki büyüme ile bu fabrika, 2013'te Bakırköy Botanik Parkı'na dönüştürüldü.

Kadın İstihdamının Temel Taşı

1884 yılında kurulan Cibali Tütün ve Sigara Fabrikası, dönemin en önemli kadın istihdam alanlarından biriydi. 1925'te TEKEL'e dahil edilen bu fabrika, 1994’de üretimini durdurdu ve bugün bir özel üniversitenin kampüsü haline geldi.

Eğlence Mekânlarına Dönüşüm

1892 yılında İstanbul'da kurulan Bomonti Bira Fabrikası, 1938 yılında TEKEL tarafından satın alındı. Üretimi sona eren fabrikanın binaları, günümüzde eğlence ve yeme içme merkezlerine dönüşmüştür.