Türkiye’deki Füze Olayı, İran Çevresinde Genişleyen Risk Bölgesinin Sinyali

 Prof. Dr. Toğrul İsmayıl — Türk siyaset bilimci, Siyasal Bilgiler Doktoru, uluslararası ilişkiler uzmanı, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi’nde profesör (Türkiye)

İran’a ait bir füzenin Türkiye toprakları üzerinde engellenmesi olayı, İran çevresindeki hızla tırmanan gerilimler ortamında ciddi bir uyarı işareti olarak yorumlanmalıdır. Bu olay henüz çatışmanın Ortadoğu’nun ötesine tamamen yayıldığını göstermese de, bir füzenin NATO üyesi bir devletin hava sahasına girmesi, krizin olası genişlemesi ve çevredeki güvenlik ortamının artan kırılganlığı konusunda önemli soruları gündeme getirmiştir.

Kahramanmaraş Üniversitesi Siyasal Tarih Bölümü Başkanı Türk siyaset bilimci Toğrul İsmail, Minval Politika’ya yaptığı yorumda, çatışmanın kesin jeopolitik anlamda bölgenin ötesine geçtiği sonucuna varmak için henüz erken olduğunu vurguladı. Ona göre, mevcut gelişmeler, İran, İsrail ve dolaylı olarak Amerika Birleşik Devletleri arasındaki yüksek yoğunluklu çatışmanın yarattığı “genişleyen bir risk bölgesinin” kanıtı olarak anlaşılmalıdır.

İsmail’e göre, mevcut çatışma aşaması, bölge genelinde geniş hava koridorlarını aşabilen uzun menzilli silah sistemlerinin kullanımıyla karakterize edilmektedir. Bu koşullar altında, balistik ve seyir füzeleri planlanan uçuş yollarından sapabilir, hava savunma sistemleri tarafından engellenebilir veya üçüncü devletlerin topraklarına düşebilir. Bu nedenle, Türkiye üzerindeki olayın, kasıtlı coğrafi genişlemenin doğrudan bir kanıtı olarak değil, öncelikle devam eden askeri operasyonların ölçeği ve yoğunluğunun bir sonucu olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Aynı zamanda, bu olay, uzun menzilli füze savaşı çağında bölgesel güvenliğin kırılganlığını ve üçüncü ülkelerin bunun sonuçlarına ne kadar kolay maruz kalabileceğini göstermektedir.

Olayın gündeme getirdiği temel sorulardan biri, NATO’nun Tahran ile daha doğrudan bir çatışmaya sürüklenme olasılığıdır. İsmail, böyle bir senaryonun teoride mümkün olduğunu, ancak mevcut koşullar altında pratikte olası olmadığını düşünüyor. Bir NATO üyesi ülkenin topraklarında meydana gelen bir olayın bile, İttifak’ın kolektif savunma mekanizmalarını otomatik olarak harekete geçirmediğini belirtiyor. Özellikle, 5. Madde’nin devreye sokulması, olayın daha geniş bir askeri çatışmadan kaynaklanan kazara bir sıçrama değil, kasıtlı bir saldırganlık eylemi olduğuna dair ikna edici kanıtlar gerektirecektir. NATO’nun, bu tür belirsiz durumlarda tarihsel olarak oldukça ihtiyatlı davrandığını vurguluyor. Bu nedenle, NATO ile İran arasında doğrudan bir askeri çatışma olasılığı nispeten düşük olsa da, bu tür olaylar, İttifak’ın güney kanadında teyakkuzu ve gerilimi inkar edilemez bir şekilde artırmaktadır.

İsmail ayrıca olayın Türk dış politikası üzerindeki etkilerine de dikkat çekiyor. Türk diplomasisinin geleneksel olarak Batı ile bölgesel güç merkezleri arasında stratejik denge kurmaya dayandığını savunuyor. Bu açıdan bakıldığında, olayın Ankara’nın uzun vadeli stratejik yöneliminde temel bir değişikliğe yol açması olası görünmüyor. Bununla birlikte, güvenlik, istihbarat alışverişi ve hava savunması konularında Türkiye’nin NATO müttefikleriyle koordinasyonunu geçici olarak yoğunlaştırabilir. İsmail’in görüşüne göre, Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Türkiye’nin daha büyük bir bölgesel savaşta ön cephe devleti haline geldiği senaryolardan sürekli olarak kaçınmaya çalışıyor. Sonuç olarak, Ankara’nın çift yönlü bir yaklaşım izlemesi muhtemel: savunma kapasitesini ve İttifak ile işbirliğini güçlendirirken aynı zamanda Tahran ile iletişim kanallarını korumak.

Kurumsal bir bakış açısıyla, olay aynı zamanda NATO’nun kolektif güvenlik mekanizmalarının bir sınavı olarak da anlaşılabilir. İsmail, bu tür olayların sadece askeri hazırlığı değil, aynı zamanda İttifakın siyasi ve örgütsel tepki verme yeteneğini de sınadığını belirtiyor. Temel faktörler arasında istihbarat paylaşımının hızı, hava savunma sistemlerinin koordinasyonu ve NATO yapılarının diplomatik tepki kapasitesi yer alıyor. Benzer olayların tekrarlanması durumunda, İttifakın güney kanadındaki güvenlik protokollerinin yeniden değerlendirilmesine yol açabilir ve yakınlardaki savaşlardan dolaylı olarak etkilenme riski taşıyan bölgelerde kriz müdahale prosedürlerinin iyileştirilmesini teşvik edebilir.

İran, Amerika Birleşik Devletleri ve İsrail’i içeren daha geniş stratejik üçgen bağlamında, İsmail bu olayın tek başına büyük bir stratejik dönüm noktası yaratacağına inanmıyor. Bunun yerine, asıl etkisi bölgesel tırmanma riskine ilişkin algıyı yoğunlaştırmak olacaktır. Füzeler üçüncü ülkelerin hava sahasını geçtiğinde, çatışma artık izole bir ikili çatışma olarak görünmekten çıkıp, potansiyel olarak uluslararası sonuçları olan bir kriz olarak algılanmaya başlar. Bu anlamda, olay aynı anda iki paralel dinamiğe katkıda bulunabilir: taraflar üzerinde diyaloğa yeniden girme konusunda artan diplomatik baskı ve bölge genelinde askeri konuşlandırmaların ve füze savunma sistemlerinin güçlendirilmesi için genişletilmiş gerekçe.

Bu bağlamda İsmail, Doğu Akdeniz’de daha güçlü bir NATO askeri varlığı olasılığını dışlamıyor. Bölgenin zaten kademeli olarak artan bir askeri yoğunlaşma alanı haline geldiğini belirtiyor. Füze kaynaklı olayların riski devam ederse, ek NATO deniz kuvvetlerinin konuşlandırılması, füze savunma altyapısının güçlendirilmesi ve hava gözetleme ve izleme yeteneklerinin genişletilmesi beklenebilir. Bununla birlikte, bu tür önlemlerin büyük olasılıkla savunma amaçlı kalacağının altını çiziyor. Bunlar İran’la savaşa hazırlık değil, daha ziyade caydırma stratejisi ve istenmeyen tırmanmaya karşı bir güvence olacaktır.

Sonuç olarak, İsmail, Türkiye üzerinde füzenin engellenmesini küresel bir çatışmanın başlangıcı olarak değil, İran’ı çevreleyen savaş ortamının NATO üyesi ülkeler de dahil olmak üzere daha geniş bölgesel riskler yarattığının önemli bir göstergesi olarak nitelendiriyor. Bu aşamada asıl zorluk, yalnızca askeri tepki vermek değil, yerel çatışmayı daha geniş bir uluslararası güvenlik krizine dönüştürebilecek zincirleme bir tırmanmanın önlenmesidir.